Historia

Jak podają źródła, pierwsze wzmianki o istnieniu Parafii Prawosławnej i Cerkwi w Lewkowie Starym pochodzą jeszcze z 1505 roku. Istniejąca do dzisiaj Cerkiew została wzniesiona w 1574 roku. Fundatorami Cerkwi i parafii był ród Kniaziów Masalskich, który miał swoją siedzibę w Dojlidach, natomiast włości ich sięgały aż do obrzeży Puszczy Białowieskiej (informacja pochodzi z archiwum parafii Kijowa, z dokumentu "Wiedomość", spisanego w 1876 roku przez ks. proboszcza Wasilija Kraskowskoho). Proboszczem parafii Lewkowskiej w 1574 roku był ks. Hieronim Kowalewski. Oto ówczesny opis wyglądu cerkwi:

"Cerkiew drewniana z kopułą wzniosłą i krzyżem wspaniałym, facjaty dwie bez krzyża, miedzy którymi „chór" na cały babiniec, cmentarz nie oparkowany. Dzwonnica speratum od Cerkwi na słupach wiązana. Okien w Cerkwi dziesięć."

W 1698 r. duchowny cerkwi posiadał półtorej włóki gruntu wolnej od opłat. Zachowana Wizyta Generalna z 1727 r. Cerkwi Lewkowskiej pod tytułem „Stych Apostołów Piotra y Pawła Colationis Ich M W W Panów Masalskich ... Cerkiew drewniana z fundamentu nowa nie benedykowna wielka z kopuła wyniosłą y z krzyżem wspaniałym, Faciaty in frontispicio dwie z kopułami bez krzyżów między któremi chór na cały babiniec y salka w kratce za drzwiami. Cmętarz jeszcze nie oparkaniony dzwonniczka Seperatim od Cerkwie na słupkach wiązana już zgniła upadająca ... Carskie Drzwi stolarskiej sztukiv... świec gromadzkich wielkich dwie świec brackich pochodni sześć ... leszcze się znayduje Obrazów wielkich osiem a małych dwa. Moskiewskich cztery... Uboga Apparencya jest wszystka stara z starey Cerkwie przeniesiona z Ołtarza drzwi ... Ta cerkiew Fundowana Na Włokach Dwóch ... Parafy a ... wieś Lewkowa, Łuka, Horodysk, Semenowka."

W 1736 r. Jan Kazimierz Massalski, sędzia ziemski Wołkowyski, właściciel Łuki, zapisał w testamencie, że "... jego wolą jest pochować w cerkwi lewkowskiej przed ołtarzem Najświętszej Marii Panny na koszt pogrzebu przekazuje 300 zł polskich na rzecz cerkwi w Lewkowie ... zł polskich 100 zapisuję do cerkwii lewkowskiej na dopłacenie dzwonu nowego. Księdza Prezbiterowi Łewkowskiemu czapkę z wierzchem karmazynowym ...".

Następna wizyta z 1784 r. podaje, że "... cerkiew drewniana brussowana gątami kryta, kopułę pośrodku malowaną mająca z krzyżem...".

Po przyłączeniu Unii do Cerkwi Prawosławnej w 1839 roku Cerkiew Lewkowska powróciła ponownie na łono prawosławia i znajdowała się w diecezji litewskiej, dekanatu wołkowyckiego. Zgodnie z zarządzeniem z 1842 roku zaliczono parafię do IV klasy uposażenia.

W 1847 roku parafia rejestrowała 1007 mężczyzn i 1039 kobiet i liczba ta stale wzrastała.

Klirovyje Yedomosti z 1854 r. podają, że cerkiew drewniana na fundamencie z kamienia, dzwonnica stara potrzebująca remontu.

Na grzebalnym cmentarzu w Lewkowie w 1853 roku wzniesiono maleńką kaplicę dla odprawiania pogrzebów.

W 1869 roku dotychczasową parafię podzielono na dwie : Lewkowska i Narewską. Liczba wyznawców w Lewkowie wynosiła : 1364 osób (L.E.V. 1876 r.). Cerkiew za środki parafian została odremontowana i wyświęcona 1 września 1874 roku (L.E. V. 1874 r.).

W dniu 27 grudnia 1875 roku Lewkowska parafia została zaliczona do V klasy uposażenia, ponieważ została pomniejszona o wsie dziś należące do parafii w Juszkowym Grodzie i Łosince. Do parafii w Lewkowie Starym należały wsie: Lewkowa, Eliaszuki, Michnówka, Słobódka, Łuka, Biernacki Most, Podlewkowie, Suszczy Borek, Ochrymy i Kapitańszczyzna (L.E. V. 1876r. str.149). Liczba wyznawców w 1878 roku wynosiła : 1295 osób (L.E.V. 1878r. str.311).

W 1881 roku zrobiono nowy dębowy „Ikonostas" i 8 listopada 1881 roku Cerkiew wyświęcono, a głównych ofiarodawców nagrodzono Arcypasterskim Błogosławieństwem (L.E.V. 1881r. str.417 i 1882r. str.348). Przy Cerkwi działało Bractwo Cerkiewne.

W 1861 roku proboszcz otworzył szkołę, która mieściła się w stróżówce, a naukę pobierało : 26 chłopców i 7 dziewczynek (L.E.V. 1863r. str.539). W roku 1880 istniały szkoły na terenie parafii Lewkowskiej : w Słobódce i Łuce. Parafia posiadała dom dla proboszcza, wybudowany w 1871 roku i dom dla psalmisty, zbudowany w 1861 roku. Kler korzystał z ziemi cerkiewnej: 58 działek - 1820 sążni.

Podczas I Wojny Światowej na skutek ewakuacji prawie wszyscy mieszkańcy przez kilka lat przebywali w Rosji, zaś powrót nastąpił w latach 1919-1921. Po wojnie grunta cerkiewne zostały zajęte przez nauczyciela Szkoły Podstawowej w Lewkowie, a budynki gospodarcze rozebrane przez mieszkańców. Cerkiew pokryto nowym gontem, a posesję ogrodzono dookoła drewnianym płotem.

Wielkim nieszczęściem dla Parafii Lewkowskiej była II Wojna Światowa. Za współpracę z partyzantami spacyfikowano wszystkie wsie parafii, młodych wywieziono na roboty do III Rzeszy, a pozostałą ludność wywieziono na teren okolicznych miejscowości.

Parafia obejmowała w sumie 15 wsi: Lewkowo Stare i Nowe, Łuka, Eljaszuki, Ochrymy, Kapitańszczyzna, Biernacki Most, Podlewkowie, Michnówka, Cieremki, Łozowe, Nowiny, Ludwinowo, Słobódka i Stary Dwór. Były to mniejsze lub większe wsie, z których 8 doszczętnie zniszczono przy pacyfikacjach.

Po wojnie wszystkie wsie zostały odbudowane, lecz nie wszyscy powrócili na ojcowiznę. Trzecia część mieszkańców ewakuowała się do BSRR. W 1949 r. przystąpiono do w zniesienia dzwonnicy u wejścia do cerkwi od strony zachodniej, gdyż stara zawaliła się. 

Ważniejsze daty z przeprowadzonych remontów i budowli parafii:

• 1965 rok wybudowana kaplicę cmentarną.
• 1979 rok przeprowadzono kapitalny remont plebani.
• 1981 rok pomalowano cerkiew.
• 1983 rok wybudowano budynek inwentarsko-składowy.
• 1977 rok wybudowano budynek gospodarczy z piwnicą.
• 1987 rok rozpoczęto budowę nowej plebani.
• 1995 rok przeprowadzono kapitalny remont cerkwi.
• 1996 rok poświęcono plac i krzyż pod budowę kaplicy w Nowej Łuce.
• 1997 rok wybudowano parkan wokół cerkwi.
• 2004 roku pomalowano zewnętrzne ściany cerkwi.
• 2005 rok wewnętrzne malowanie ścian cerkwi.

Na dzień 1 stycznia 1998 roku na terenie Parafii Prawosławnej w Lewkowie Starym było 324 rodzin (922 osób).

Miejscowości należące do parafii : Lewkowo Stare, Lewkowo Nowe, Planta, Nowa Łuka, Stary Dwór, Słobódka, Cieremki, Michnówka, Eliaszuki, Kapitańszczyzna, Ochrymy, Podlewkowie, Biernacki Most.